Έχοντας υπ' όψιν τα παραπάνω, είναι αξιοθαύμαστο το πώς ένας άνθρωπος, ο οποίος από την εφηβεία του μοίρασε τη ζωή του ανάμεσα στον τόπο που γεννήθηκε και στην Αγκυρα, την Κωνσταντινούπολη και το εξωτερικό, δεν έπαψε ποτέ να γράφει με τόση αγάπη και πάθος για τη Χάλκη, τους ανθρώπους της, τη φύση της, την ιστορία της. Ο ίδιος ο Nejat Gülen θέλοντας να δώσει απάντηση σε αυτήν την ερώτηση, λέει χαρακτηριστικά:

Είμαι υπερήφανος που είμαι Χαλκινός. Εμείς οι νησιώτες θεωρούμε πως η Χάλκη είναι κτήμα μας. Αυτή η θάλασσα που απλώνεται μπροστά μας, αυτά τα πεύκα, ο Λόφος της Ελπίδας (Papaz Dağı-Λόφος των Ιερέων), ο Δρόμος των Ερωτευμένων (Âşıklar Yolu), ο Πευκολιμένας (Çamlimanı), τα σχολεία, το Σανατόριο, τα μοναστήρια, τα παλιά ξύλινα σπίτια, τα λειβάδια, οι ακτές... όλα αυτά είναι δικά μας.

Ο νοτιάς που κάνει τα πεύκα να λικνίζονται, τα σμήνη από κατάμαυρα κοράκια των χειμωνιάτικων απογευμάτων μας, οι βάρκες που γυρίζουν από το ψάρεμα, οι γάτες που περιμένουν με τις ουρές σαν μαστίγια... και αυτά δικά μας είναι!

Ρωμιοί και Τούρκοι, απασχολούμενοι και εργαζόμενοι, λογικοί και παράφρονες, καλοί και κακοί, όλοι οι νησιώτες είναι δικοί μας άνθρωποι. Όλοι είμαστε αδέλφια. 1

Μέχρι αυτή τη στιγμή το συγγραφικό έργο του Nejat Gülen απαρτίζεται από δέκα βιβλία (το πιο πρόσφατο εκδόθηκε μόλις πριν από λίγες ημέρες). Από αυτά, τα οκτώ έχουν, είτε συνολικά, είτε εν μέρει, άμεση σχέση με το ίδιο το νησί, τους ανθρώπους του, τη φύση του. Η Χάλκη αποτελεί τον ορίζοντα-σημείο αναφοράς στο οποίο εδράζεται η θεματολογία του συγγραφικού του έργου, με πρωταγωνιστές τους ανθρώπους της, τα κτίσματά της, τα έθιμα τους καθώς και τα βιώματα του ίδιου του συγγραφέα. Τα υπόλοιπα δύο βιβλία του σχετίζονται με την πορεία του Τουρκικού Πολεμικού Ναυτικού στο χρόνο. Και εδώ όμως είναι αυτονόητη η έμμεση αναφορά στη Χάλκη λόγω της ύπαρξης της Ναυτικής Σχολής στο νησί. Αναλυτικότερα λοιπόν, το μέχρι τώρα συγγραφικό έργο του Νejat Gülen περιλαμβάνει τις παρακάτω εκδόσεις:

- Heybeliada: Tarihi, Coğrafyası, Yaşamı (1982)
Χάλκη: Ιστορία - Γεωγραφία - Ζωή

- Heybeli'de Yaz Sonu (1984)
Τέλη Καλοκαιριού στη Χάλκη

- Son Uskumru: Öyküler, Anılar
Το Τελευταίο Σκουμπρί: Διηγήματα και Αναμνήσεις

- Heybeliada Öyküleri
Διηγήματα για τη Χάλκη

- Leylâk Kokusu (1985)
Αρωμα Πασχαλιάς

- Üsküdar'daki Ev (1989)
Tο Σπίτι στο Σκούταρι (συλλογή διηγημάτων, μερικά εκ των οποίων αναφέρονται στο νησί)

- Dünden Bugüne Bahriyemiz (1999)
Το Ναυτικό μας από το Χθες στο Σήμερα

- Şanlı Bahriye (2001)
Ένδοξο Ναυτικό

- Biz Heybeliada'da Her Gece (2004)
Εμείς, κάθε νύχτα στη Χάλκη

- Αnılarımda 27 Mayıs ve Yassıada (2006)
H 27η Μαϊου και η νήσος Πλάτη, στις Αναμνήσεις μου

Έχοντας λοιπόν δώσει μία πρώτη απάντηση για τη μέγεθος της αγάπης του για τον τόπο του, ο Gülen μας αναφέρει και το λόγο για τον οποίο έγραψε το πρώτο του βιβλίο, το Heybeliada.

Ξέρω ότι το να αγαπάς έτσι απλά τη Χάλκη δεν είναι κάτι το τόσο ιδιαίτερο. Νέες γενιές ανθρώπων έρχονται στη Χάλκη. Ερωτεύονται το νησί και η Χάλκη αποκτά νέους εραστές. Γνωρίζουν όμως όλοι αυτοί για τη Χάλκη, όλα όσα θα έπρεπε να γνωρίζουν; 2

Θα σταθούμε για λίγο στο βιβλίο αυτό, όπου ο συγγραφέας ασχολείται διεξοδικά με στοιχεία φυσικής γεωγραφίας του νησιού. Στη συνέχεια δίνει στοιχεία για τις γειτονιές, τις παραλίες, τις εκκλησίες, τα κοιμητήρια, τα έργα υποδομής που έγιναν στο νησί, το αναψυκτήριο του Σοφιανού (το μετέπειτα Şafak) τις ένδοξες στιγμές και το άδοξο τέλος του. Περιγράφει τα Αγιάσματα και το σημαίνοντα ρόλο που έπαιξαν στην αντιμετώπιση του προβλήματος της υδροδότησης του νησιού αλλά και το πώς η ανθρώπινη παρέμβαση και εκμετέλλευση έκανε ορισμένα από αυτά να στερέψουν.

Αρρηκτα συνδεδεμένη με τις ευνοϊκές καιρικές συνθήκες που επικρατούν στο νησί, καθ' όλη της διάρκεια του έτους, ήταν και η απόφαση να δημιουργηθεί στη Χάλκη το πρώτο Σανατόριο. Ο Gülen δίνει διαφωτιστικά στοιχεία για το κλίμα του νησιού, που αποδεικνύουν ότι ήταν ανώτερο από εκείνο του Νταβός στην Ελβετία, φημισμένο τότε για τα Σανατόριά του.

Ένα σημαντικό κεφάλαιο του Heybeliada είναι και η περιγραφή των θρησκευτικών εορτών των Ρωμιών και η συμμετοχή σε αυτές μερίδας του τουρκικού πληθυσμού. Ο ίδιος λέει χαρακτηριστικά: «Επειδή το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού του νησιού είναι Χριστιανοί, το μεγαλύτερο μέρος των θρησκευτικών τελετών εκεί, σχετίζεται με  χριστιανικές εορτές» 3

Περιγράφοντας τα θρησκευτικά έθιμα των Ρωμιών της Χάλκης, ο Nejat Gülen χρησιμοποιεί απλό και κατανοητό ύφος. Ας μην ξεχνάμε ότι το βιβλίο απευθύνεται κατά βάση σε μη-Χριστιανούς αναγνώστες. Παρ' όλα αυτά η παράθεση των πληροφοριών κάθε άλλο παρά στείρα είναι. Ο συγγραφέας αναφέρει χαρακτηριστικές αναμνήσεις του από τη συμμετοχή των Ρωμιών και των Τούρκων στους εορτασμούς. Ονοματοδοτεί ορισμένες από τις γιορτές και τα έθιμα βασει των ευχών που αντάλασσαν οι Ρωμιοί μεταξύ τους. Τα Κάλαντα των Χριστούγεννων τα αποκαλεί «Αya Vasili Erkete» ενώ η Αναστάσιμη Ακολουθία στη Θεολογική Σχολή αποκαλείται «Hristos Anesti». Αναπολεί το βάψιμο των αυγών, την Αφή του Αγίου Φωτός, τα κεριά στους ναούς και εκφράζει ορισμένες απορίες του για την ορθόδοξη πίστη. Και ενώ όλα αυτά παρατίθενται σε οκτώ σελίδες, ο συγγραφέας αφιερώνει μόλις μία σελίδα στην περιγραφή των εορτασμών των τουρκικών εθνικών επετείων και των μουσουλμανικών εορτών.

Ερχόμενος στην οικονομική ζωή του νησιού, ο Nejat Gülen δεν θα μπορούσε να παραλείψει να αναφέρει την πρωτοπορία που επέδειξαν οι Ρωμιοί σε αυτόν τον τομέα.

Απο παλιά οι Ρωμιοί αποτελούσαν το σύνολο των καταστηματαρχών και των πλανοδίων πωλητών του νησιού. Αυτοί ήταν που διαλαλούσαν στα Ρωμέικα, την πραμάτειά τους στους δρόμους του νησιού

[...] Το μπακάλικο του Λεωνίδα Σακκόπουλου στην οδό Ayyıldız διέφερε κατά πολύ από τα άλλα. Ο ίδιος έμοιαζε περισσότερο με υπάλληλο γραφείου. Ήταν εξαιρετικά ευγενικός. Η διακόσμηση του καταστήματος και η τοποθέτηση των προϊόντων διέφεραν κατά πολύ από τα άλλα. Δεν έβρισκες στο πάτωμα τσουβάλια με πατάτες, ρύζι ή ζάχαρη [...] στο κατάστημα υπήρχε ένας αέρας που παρέπεμπε σε ένα μισοσκότεινο φαρμακείο. Αν και πίσω από τον πάγκο του, ο Σακκόπουλος έδειχνε πόσο μπροστά βρισκόταν επαγγελματικά. Φορούσε πάντοτε στολή και άκουγε με επαγγελματική σοβαρότητα τον κάθε πελάτη. 4

Οι Ρωμιοί πρωτοπορούσαν και διέπρεπαν σε όλα τα τα επαγγέλματα. Ο Gülen τονίζει πως εκτός από τον İsmail, όλοι οι υπόλοιποι κουρείς του νησιού ήταν Ρωμιοί. Ρωμιοί ήταν επίσης πολλοί επιδιορθωτές υποδημάτων, νερουλάδες, κρεοπώλες, ψαράδες, αρτοποιοί, αμαξάδες κλπ.

Αναφερόμενος στο θέμα της εκπαίδευσης στο νησί, λέει χαρακτηριστικά:

Αν και πρόκειται για ένα μικρό νησί, από απόψεως σχολείων, η Χάλκη στάθηκε τόπος πραγματικά πλούσιος και αρκετά τυχερός. Στο νησί ιδρύθηκαν σχολές πανεπιστημιακού επιπέδου, όπως η Σχολή του Πολεμικού Ναυτικού (Deniz Harp Okulu), η Θεολογική Σχολή (Papaz Okulu) και η Ελληνική Εμπορική Σχολή (Elen Ticaret Okulu).

Σε επίπεδο δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης υπάρχουν: το Ναυτικό Λύκειο (Deniz Lisesi), το Ρωμέικο Ιδιωτικό Λύκειο της Ιερατικής Σχολής (Özel Rum Lisesi) και το Λύκειο Ραχμί Μπέη (Rahmi Bey Lisesi). Επιπροσθέτως, υπάρχουν ένα τουρκικό και ένα ρωμέικο δημοτικό σχολείο (το τελευταίο έκλεισε το 1980 ελλείψει μαθητών) καθώς και Σχολή Νοσηλευτικής (Hemşire Okulu) στο συγκρότημα του Σανατορίου. 5

Ο Gülen δίνει ιδιαίτερη σημασία στην ύπαρξη της Ελληνικής Εμπορικής Σχολής (Elen Ticaret Okulu), η οποία άνοιξε το 1831. Μας υπενθυμίζει τον ενεργό ρόλο των μειονοτήτων στην ανάπτυξη του εμπορίου, λόγω της αδιαφορίας του Οθωμανικού Κράτους για αυτό. Μας δίνει ιδιαίτερα σημαντικές πληροφορίες για τα διδασκόμενα μαθήματα, τους διατελέσαντες διευθυντές αλλά και το ότι σε αρκετές περιπτώσεις υπήρξαν αντιδράσεις, λόγω του ότι κατά καιρούς επιχειρείτο να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στη διδασκαλία της ελληνικής παιδείας εις βάρος της οθωμανικής. 6

Μέσα σε αυτό το πνεύμα ο συγγραφέας αφιερώνει μία σχετικά εκτενή ενότητα του βιβλίου (εννέα σελίδες) στην Ιερά Θεολογική Σχολή. Παρ' όλα αυτά η παρουσίαση των γεγονότων παραμένει σχηματική. Ωστόσο μας δίνει στοιχεία για την ύπαρξη της Μονής της Αγίας Τριάδας κατά τη Βυζαντινή περίοδο, τα κτήρια, λεπτομέρειες για τα οικονομικά της Σχολής κατά τα πρώτα έτη λειτουργίας της, τα εμπόδια στην αναγνώριση της. Δεν παραλείπει να αναφέρει τον καταστροφικό σεισμό της 28ης Ιουνίου 1894 και την άμεση συστράτευση των Ρωμιών και ευεργετών από την Ελλάδα, για την ανοικοδόμηση και επέκταση των κτιριακών εγκαταστάσεων της. Ο Gülen δεν παραλείπει να αναφερθεί και στις προσπάθειες του κράτους κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, να επιτάξει αυτές τις εγκαταστάσεις, κάτι το οποίο και έγινε για ένα σύντομο χρονικό διάστημα, αλλά και την εγκατάσταση των Λευκορώσων στη Σχολή, τον Απρίλιο του 1919, οι οποίοι είχαν εγκαταλείψει τη χώρα τους μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση.

Ολοκληρώνοντας την παρουσίαση του Heybeliada, του πρώτου βιβλίου του Nejat Gülen, θα πρέπει να αναφέρουμε και την αφιέρωση ενός ολόκληρου κεφαλαίου σε αυτό, αναφορικά με τις σχέσεις Ρωμιών και Τούρκων. Δίνει συνοπτική περιγραφή των ορθόδοξων θεσμών και αναφέρεται στην Ελληνική Επανάσταση παρουσιάζοντάς την ως αποτέλεσμα της προσπάθειας των Μεγάλων Δυνάμεων να αποδυναμώσουν την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Παρ' όλα αυτά, σύμφωνα με το συγγραφέα, η διατάραξη των ομαλών σχέσεων ανάμεσα σε Ρωμιούς και Τούρκους δεν επήλθε παρά ύστερα από την ταπεινωντική για την Οθωμανική Αυτοκρατορία, Ανακωχή του Μούδρου το 1918, όταν ο Συμμαχικός Στόλος αγκυροβόλησε στα ανοικτά της Πόλης, η θέα και μόνο του οποίου ήταν αρκετή - σύμφωνα με το συγγραφέα- να δημιουργήσει πάθη και να πυροδοτήσει το διχασμό, ακόμα και ανάμεσα στους ίδιους τους Ρωμιούς.

Ερχόμενος τώρα στην παρουσίαση των υπολοίπων βιβλίων του Gülen, θα ήθελα να υπογραμμίσω ότι ουσιαστικά πρόκειται για συλλογές σύντομων διηγημάτων και όχι μακροσκελή έργα. Αυτό, κατ' ουδένα τρόπο δε σημαίνει ότι στερούνται ενδιαφέροντος, αντίθετα, εδώ έχουμε τη δυνατότητα να δούμε το συγγραφέα να μετουσιώνει το παρελθόν σε κάτι το τόσο οικείο ενώ παράλληλα κεντρίζει το ενδιαφέρον του αναγνώστη για τα αυτονόητα και καθημερινά πράγματα. Διαβάζοντας αυτά τα διηγήματα γίνεται αισθητή μία νοσταλγία για μια Χάλκη που χάθηκε. Εδώ ξεφεύγουμε από την παράθεση πληροφοριών και επικεντρωνόμαστε στη Χάλκη του χθες, στη Χάλκη των δικών της ανθρώπων. Οι αναμνήσεις αποτελούν την πρωταρχική πηγή εξιστόρησης. Ο χώρος μετουσιώνεται σε σκηνή με την κοινωνία του νησιού να αναλαμβάνει πρωταγωνιστικό ρόλο, είτε πρόκειται για μυθοπλασία είτε για κατάθεση αναμνήσεων.

Στο Heybeli'de Yaz Sonu βλέπουμε το συγγραφέα να επιστρέφει στο πατρικό του ύστερα από κάποιο μεγάλο χρονικό διάστημα. Η θέα των σκοτεινών δωματιών, ο ήχος της βροχής στη στέγη του φέρνουν αναμνήσεις για μια εποχή που έφυγε οριστικά και αμετάκλητα. Αναπολεί τα ανέμελα παιδικά χρόνια, θυμάται τη μητέρα του, τις Ρωμιές γειτόνισσες, τη Μαντμαζέλ Κατίνα, τα Χριστούγεννα, χαρακτηριστικές φυσιογνωμίες του νησιού, όπως ο ιδιόρρυθμος Γιάννος, τους διοικητές της Ναυτικής Σχολής, τους δασκάλους του...

Θυμάται όμως και τα Σεπτεμβριανά, ένα κόκκινο σύννεφο να πλανάται πάνω από την Πόλη, τη συνθηματολογία, τον τρόμο και την αγωνία στις καρδιές των Ρωμιών, τα κλειστά παραθυρόφυλλα των σπιτιών τους. Ακολουθούν η εγκατάλειψη αλλά και το πείσμα κάποιων άλλων να μείνουν.

Οι Φωτιάδηδες δεν έφυγαν από την Πόλη, έμειναν εκεί σαν δυο γέρικα πλατάνια. Το σπίτι, οι κουρτίνες, τα πράγματά τους, όλα πάλιωσαν. Οι Ρωμιοί στην Πόλη όσο πάνε και λιγοστεύουν. Ο Αριστείδης επέμενε «Εμείς δε φεύγουμε. Ακόμα και να τα εκατοστήσουμε, ακόμα και να τα χιλιάσουμε, δε φεύγουμε» Δεν έβγαιναν πια συχνά στο δρόμο, όμως, όπως και παλιότερα συνέχισαν να έρχονται στις αρχές του Ιουλίου και να φεύγουν στα τέλη του Σεπτέμβρη. [...] Ο έμπιστος δικηγόρος τους, ο Αλέκος, έφυγε για την Ελλάδα και εγκαταστάθηκε στο Φάληρο, όπως όλοι οι νησιώτες. Εγκατέλειψε το γραφείο του, έτσι ξαφνικά, χωρίς να ειδοποιήσει κανέναν. Οι δίκες έμειναν στη μέση. Μάταια φώναζαν οι κλητήρες το όνομά του στους διαδρόμους του Δικαστικού Μεγάρου.

Και από τότε, οι Φωτιάδηδες έμειναν πεισματικά μόνοι τους.

Δεν υπάρχει πια επιστάτης στο κοιμητήριο των Ρωμιών. Η πόρτα είναι κλειδωμένη και κανείς δε γνωρίζει ξεκάθαρα ποιός έχει το κλειδί. Στην εκκλησία της αγοράς, η καμπάνα δεν φαίνεται πρόθυμη να ξανακουστεί. Οι ρωμέικες συνοικίες στο Beyoğlu πολιορκούνται πλέον από ανατολίτες γιαουρτάδες και χαλβατζήδες. 7

Όπως είπαμε και παραπάνω, το νησί αποτελεί τη σκηνή εξέλιξης των σύντομων διηγημάτων που κινουνται και σε επίπεδο μυθοπλασίας. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Güzelim Aleksandra (Όμορφή μου
Αλεξάνδρα). Είναι η ιστορία ενός ανεκπλήρωτου έρωτα ανάμεσα σε έναν μποέμ Τούρκο της Κωνσταντινούπολης και σε μία Ρωμιά. Σημαδεμένοι και οι δύο τους από τη μοίρα δε θα καταφέρουν τελικά να συμβαδίσουν στη ζωή. Ταλαιπωρημενος από το διαβήτη, ανήμπορος να εγκαταλείψει το αλκοόλ και να αποχωριστεί τις απολαύσεις της ζωής, αποφασίζει τελικά να εγκατελείψει την Κωνσταντινούπολη και τους πειρασμούς της και να ενοικιάσει έναν όροφο από το σπίτι μιας ηλικιωμένης Ρωμιάς στη Χάλκη.

Καλύτερα (να με φροντίσει) μια Ρωμιά. Μια έμπειρη κυρία. Μια κυρία Ελένη. Ένα γαλήνιο, περιποιημένο, καθαρό ρωμέικο σπίτι. Ένα σπίτι που θα μοσχοβολάει μαστίχα και λικέρ.

Όχι, όχι λικέρ! Όχι ποτά! 8

Η ανηψιά της, η Αλεξάνδρα παντρεύτηκε και έμεινε χήρα σε πολύ μικρή ηλικία. Από τότε ζει παίρνοντας αποφάσεις υπό το βάρος της μοίρας που ορίζει τη ζωή της. Μοιράζει τη ζωή της ανάμεσα στην Αθήνα, όπου εργάζεται ως νοσηλεύτρια, τα Θεραπειά και τη Χάλκη. Κάποια στιγμή η Αλεξάνδρα θα πάψει να επισκέπτεται τη Χάλκη και ο Tevfik θα μείνει εκεί ελπίζοντας μάταια ότι κάποια μέρα θα ξαναέρθει.

Σε επίπεδο συμβολισμών, το διήγημα αυτό αποτελεί γόνιμο έδαφος για περαιτέρω συλλογισμούς. Δύο διαφορετικοί άνθρωποι, το μέλλον των οποίων υπαγορεύεται από τις πληγές του παρελθόντος και τους περιορισμούς και τις δυσκολίες του παρόντος. Η ελπίδα παραμένει ζωντανή μέχρι το τέλος.

Κλείνοντας αυτήν την παρουσίαση του έργου του Nejat Gülen, έχω την εντύπωση ότι στον καιρό που ζούμε, αυτό το έργο είναι περισσότερο επίκαιρο από ποτέ. Ο κοσμοπολίτικος και πολυπολιτισμικός χαρακτήρας -σήμα κατατεθέν- της Κωνσταντινούπολης εξακολουθεί να δέχεται διαδοχικά ισχυρά πλήγματα από τις κοινωνικές και πολιτιστικές διαφοροποιήσεις που προξενεί η εσωτερική μετανάστευση στην Τουρκία, ενώ οι άοκνες προσπάθειες του κράτους να φτάσει στο στόχο του, τη δημιουργία ενός Εθνικού Κράτους, έθεσαν τις μειονότητες στο στόχαστρό της εσωτερικής, εξωτερικής και οικονομικής πολιτικής του. Η αλλοτινή αίγλη των γειτονιών που έμεναν κάποτε Ρωμιοί, παραδίδεται στη φθορά του χρόνου και την απαξίωση από τους νεοφερμένους της Ανατολής. Οι χώροι αναψυχής των Κωνσταντινοπολιτών έγιναν gecekondu. Ίσως και για τους παραπάνω λόγους, ο άνεμος νοσταλγίας που πνέει στις σελίδες των βιβλίων του Nejat Gülen θα μπορούσε να βρεί ανταπόκριση σε εκείνους που νοιώθουν θλίψη και οδύνη παρακολουθώντας το σύγχρονο δράμα της αποσάθρωσης του μεγαλείου της Πόλης.

Σημειώσεις

1 Nejat Gülen,Heybeliada:Tarihi, Coğrafyası, Yaşamı, 2 basım, Tekin Yayınevi, 1985, σελ. 3
2   Όπ. π. σελ. 3
3   Όπ. π. σελ. 83
4  Όπ. π. σελ. 104
5  Όπ. π. σελ. 127
6  Όπ. π. σελ. 133
7  Nejat Gülen, Heybeli'de Yaz Sonu, Engül Yayın (1984), σελ. 152-153
8  Nejat Gülen, Üsküdar'daki Ev, Kastaş A.Ş. Yayınları (1989), σελ. 26